ناباروری چیست و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

گاهی مسیر بچه‌دار شدن دقیقاً مطابق برنامه‌ای که در ذهن دارید پیش نمی‌رود. شما و همسرتان تصمیم می‌گیرید خانواده‌تان را بزرگ‌تر کنید، زمان‌بندی رابطه را رعایت می‌کنید، سبک زندگی سالم‌تری انتخاب می‌کنید و هر ماه منتظر نتیجه می‌مانید. اما وقتی ماه‌ها می‌گذرد و خبری از بارداری نیست، این سؤال جدی‌تر از همیشه مطرح می‌شود: ناباروری چیست و چه زمانی باید برای بررسی آن به پزشک مراجعه کرد؟

واقعیت این است که ناباروری همیشه به معنای ناتوانی کامل در بارداری نیست. در بسیاری از موارد، ناباروری تنها نشانه‌ای است که بدن می‌خواهد توجه بیشتری به وضعیت سلامت باروری داشته باشید. بسیاری از زوج‌ها تنها با یک بررسی ساده یا درمان کوتاه‌مدت، موفق به بارداری می‌شوند. اگر شما هم در چنین شرایطی قرار دارید، مراجعه به یک مرکز تخصصی مانند کلینیک پویش می‌تواند اولین قدم مهم برای بررسی دقیق و شروع درمان باشد.

در ادامه این مطلب با زبانی ساده اما علمی بررسی می‌کنیم که ناباروری دقیقاً چیست، چه عواملی باعث آن می‌شوند، چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد و چه روش‌هایی برای تشخیص و درمان آن وجود دارد.

ناباروری چیست؟

شاید برای بسیاری از زوج‌ها این سؤال پیش بیاید که ناباروری یعنی چه و چه زمانی می‌توان گفت یک زوج با مشکل ناباروری مواجه هستند.

از نظر پزشکی، ناباروری زمانی تشخیص داده می‌شود که یک زوج پس از ۱۲ ماه رابطه منظم بدون استفاده از روش‌های جلوگیری نتوانند بارداری را تجربه کنند. این تعریف بر اساس احتمال طبیعی باروری در یک سال ارائه شده است؛ زیرا در حالت طبیعی حدود ۸۵ درصد زوج‌ها در این بازه زمانی باردار می‌شوند. البته سن در این تعریف نقش مهمی دارد. توان باروری زنان به‌طور طبیعی با افزایش سن کاهش می‌یابد و این کاهش بعد از ۳۵ سالگی سریع‌تر می‌شود. به همین دلیل پزشکان توصیه می‌کنند:

زنان زیر ۳۵ سال اگر بعد از ۱۲ ماه باردار نشدند بررسی شوند؛ زنان بین ۳۵ تا ۳۹ سال پس از ۶ ماه مراجعه کنند و زنان بالای ۴۰ سال بهتر است بلافاصله برای ارزیابی مراجعه کنند.

ناباروری معمولاً در دو گروه دسته‌بندی می‌شود. در ناباروری اولیه زوج تاکنون هیچ بارداری موفقی نداشته‌اند. در مقابل، ناباروری ثانویه به شرایطی گفته می‌شود که زوج قبلاً تجربه بارداری داشته‌اند اما اکنون برای بارداری دوباره با مشکل مواجه شده‌اند.

تعریف ناباروری از دید سازمان جهانی بهداشت

“Infertility is generally defined as the inability to achieve pregnancy after 12 months or more of regular unprotected sexual intercourse. It is a condition that affects both men and women equally and often requires evaluation of both partners to determine the underlying cause.”
— World Health Organization (WHO)

روند طبیعی بارداری چگونه اتفاق می‌افتد؟

برای رخ‌دادن بارداری به‌صورت طبیعی، چند مرحله مهم باید بدون مشکل انجام شوند. این مراحل شامل تخمک‌گذاری منظم در زنان، تولید اسپرم سالم در مردان، رسیدن اسپرم به تخمک و در نهایت لانه‌گزینی جنین در رحم است.

اگر اختلالی در هر کدام از این مراحل ایجاد شود، احتمال بارداری کاهش پیدا می‌کند. برای مثال اگر تخمک‌گذاری به درستی انجام نشود، یا اگر لوله‌های فالوپ مسدود باشند، اسپرم نمی‌تواند به تخمک برسد. به همین ترتیب اگر کیفیت اسپرم پایین باشد، لقاح به درستی شکل نمی‌گیرد. نکته جالب این است که علت ناباروری همیشه به یک نفر محدود نمی‌شود. تقریباً ۴۰ درصد موارد مربوط به مشکلات زنانه، ۴۰ درصد مربوط به مشکلات مردانه  و حدود ۲۰ درصد به عوامل مشترک یا نامشخص مربوط است.

علائم ناباروری؛ نشانه‌هایی که نباید نادیده گرفت

در بسیاری از موارد ناباروری علامت واضحی ندارد و تنها زمانی مشخص می‌شود که بارداری رخ نمی‌دهد. با‌این‌حال، برخی نشانه‌ها می‌توانند احتمال وجود مشکل در باروری را افزایش دهند.

در زنان، قاعدگی نامنظم یکی از مهم‌ترین نشانه‌ها است. فاصله طولانی بین پریودها، خونریزی بسیار کم یا بسیار زیاد، یا درد شدید در دوران قاعدگی می‌تواند نشانه اختلالات هورمونی باشد. برخی زنان ممکن است علائمی مانند آکنه شدید، افزایش موهای زائد یا افزایش وزن ناگهانی را نیز تجربه کنند که گاهی با سندرم تخمدان پلی‌کیستیک مرتبط است.

در مردان، علائم معمولاً کمتر قابل تشخیص هستند. کاهش میل جنسی، مشکلات نعوظ، درد یا تورم در ناحیه بیضه‌ها و تغییر در حجم مایع منی ممکن است نشانه‌هایی از اختلالات باروری باشند. البته بسیاری از مردان با مشکلات اسپرم هیچ علامت مشخصی ندارند و تنها آزمایش اسپرم وضعیت را مشخص می‌کند.

علت ناباروری در زنان و مردان

ناباروری می‌تواند به عوامل مختلفی مربوط باشد؛ این عوامل گاهی هورمونی، گاهی ساختاری و گاهی به سبک زندگی مرتبط می‌شوند.

یکی از شایع‌ترین علت‌های ناباروری در زنان، اختلال در تخمک‌گذاری است. بیماری‌هایی مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک می‌توانند باعث شوند تخمک‌گذاری به‌صورت منظم انجام نشود. انسداد لوله‌های فالوپ که ممکن است در اثر عفونت یا جراحی‌های قبلی ایجاد شده باشد می‌تواند مانع رسیدن اسپرم به تخمک شود.

از دیگر عوامل مهم می‌توان به آندومتریوز، فیبروم‌های رحمی، اختلالات هورمونی و کاهش ذخیره تخمدان اشاره کرد. با افزایش سن، کیفیت و تعداد تخمک‌ها کاهش می‌یابد و همین موضوع احتمال بارداری را کمتر می‌کند.

در مردان، کیفیت اسپرم نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. کاهش تعداد اسپرم، تحرک پایین یا شکل غیرطبیعی اسپرم‌ها از مهم‌ترین عوامل ناباروری مردان هستند. یکی از بیماری‌های رایج در این زمینه واریکوسل است که باعث گشادشدن رگ‌های اطراف بیضه‌ها می‌شود و می‌تواند کیفیت اسپرم را کاهش دهد.

عوامل مرتبط با سبک زندگی مانند سیگارکشیدن، مصرف الکل، استرس شدید، اضافه وزن و قرارگرفتن طولانی‌مدت در معرض گرما نیز می‌توانند کیفیت اسپرم را تحت تأثیر قرار دهند.

عوامل مؤثر در ناباروری

چک‌لیست تصمیم‌گیری: آیا زمان مراجعه به پزشک ناباروری رسیده است؟

بسیاری از زوج‌ها وقتی برای بارداری تلاش می‌کنند، دقیقاً نمی‌دانند چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنند. بعضی افراد خیلی زود نگران می‌شوند و برخی دیگر سال‌ها صبر می‌کنند. درحالی‌که شناخت چند نشانه ساده می‌تواند به شما کمک کند تشخیص دهید آیا زمان بررسی پزشکی فرا رسیده است یا هنوز جای نگرانی نیست.

اگر یک سال تلاش کرده‌اید و باردار نشده‌اید

به‌طور‌کلی پزشکان توصیه می‌کنند اگر زوجی به مدت یک سال رابطه منظم و بدون جلوگیری دارد؛ اما بارداری اتفاق نمی‌افتد، بهتر است برای بررسی‌های اولیه به پزشک مراجعه کند. این موضوع به معنای ناباروری قطعی نیست؛ بلکه تنها نشانه‌ای است که نیاز به بررسی دقیق‌تر وجود دارد.

در بسیاری از موارد، با چند آزمایش ساده می‌توان علت ناباروری را پیدا کرد و حتی با درمان‌های ساده مشکل برطرف می‌شود. بنابراین مراجعه زودتر می‌تواند روند تشخیص و درمان را بسیار کوتاه‌تر کند.

اگر سن شما بالای ۳۵ سال است

سن یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر باروری است. اگر سن زن بالاتر از ۳۵ سال باشد، توصیه می‌شود زمان انتظار کوتاه‌تر شود. در این شرایط اگر حدود شش ماه تلاش برای بارداری نتیجه‌ای نداشته باشد، بهتر است با پزشک متخصص مشورت کنید.

دلیل این توصیه آن است که با افزایش سن، کیفیت و تعداد تخمک‌ها به تدریج کاهش پیدا می‌کند و بررسی زودتر می‌تواند شانس موفقیت درمان را افزایش دهد. اگر می‌خواهید دقیق‌تر بدانید چرا بعد از ۳۵ سالگی احتمال ناباروری بیشتر می‌شود و چه عواملی در کاهش قدرت باروری نقش دارند، پیشنهاد می‌کنیم مقاله علت ناباروری در سنین بالای ۳۵ سال را مطالعه کنید.

اگر قاعدگی شما نامنظم است

قاعدگی‌های بسیار نامنظم یا فاصله‌های طولانی بین پریودها ممکن است نشانه اختلال در تخمک‌گذاری باشد. در چنین شرایطی حتی اگر مدت زیادی از تلاش برای بارداری نگذشته باشد، مراجعه به پزشک می‌تواند مفید باشد.

پزشک معمولاً با بررسی هورمون‌ها یا انجام سونوگرافی می‌تواند مشخص کند که آیا تخمک‌گذاری به‌طور طبیعی انجام می‌شود یا خیر.

اگر سابقه بیماری‌های خاص دارید

برخی بیماری‌ها می‌توانند احتمال ناباروری را افزایش دهند. اگر  سابقه عفونت لگنی، بیماری‌های مقاربتی، جراحی رحم، تخمدان یا بیضه، اندومتریوز یا مشکلات هورمونی شناخته‌شده دارید، بهتر است زودتر با پزشک مشورت کنید. یادتان باشد بررسی زودتر می‌تواند از اتلاف زمان جلوگیری کند.

اگر درد شدید لگنی یا قاعدگی دردناک دارید

درد شدید در ناحیه لگن یا دردهای غیرعادی در زمان قاعدگی گاهی می‌تواند نشانه مشکلاتی مانند اندومتریوز یا چسبندگی‌های لگنی باشد. این شرایط ممکن است روی باروری تأثیر بگذارند و نیاز به بررسی تخصصی داشته باشند. اگر چنین دردهایی را تجربه می‌کنید، بهتر است این موضوع را با پزشک در میان بگذارید.

اگر در مردان مشکلاتی وجود دارد

گاهی تمرکز تنها روی سلامت زن قرار می‌گیرد، در‌حالی‌که بخشی از مشکلات ناباروری ممکن است به عوامل مردانه مربوط باشد. اگر مرد با مواردی مانند کاهش میل جنسی، مشکلات نعوظ، سابقه جراحی بیضه یا تورم در ناحیه بیضه مواجه باشد، بررسی پزشکی اهمیت دارد. آزمایش اسپرم یکی از ساده‌ترین و سریع‌ترین آزمایش‌هایی است که می‌تواند اطلاعات مهمی درباره باروری مردان ارائه دهد.

روش‌های تشخیص ناباروری

تشخیص ناباروری معمولاً با گرفتن شرح حال دقیق و انجام آزمایش‌های مختلف آغاز می‌شود. پزشک ابتدا درباره تاریخچه پزشکی، وضعیت قاعدگی، سبک زندگی و سابقه بیماری‌ها سؤال می‌کند و سپس آزمایش‌های لازم را پیشنهاد می‌دهد.

در زنان، آزمایش‌های هورمونی برای بررسی عملکرد تخمدان‌ها انجام می‌شود. سونوگرافی لگن می‌تواند وضعیت تخمدان‌ها و رحم را نشان دهد و آزمایش HSG برای بررسی باز بودن لوله‌های فالوپ استفاده می‌شود.

در مردان، مهم‌ترین آزمایش، آنالیز اسپرم است. این آزمایش تعداد، تحرک و شکل اسپرم‌ها را بررسی می‌کند و اطلاعات مهمی درباره کیفیت باروری مرد ارائه می‌دهد.

آزمایش‌های مهم در تشخیص ناباروری

 آیا ناباروری درمان دارد؟

خوشبختانه بسیاری از موارد ناباروری با روش‌های مختلف قابل درمان هستند. نوع درمان به علت ناباروری، سن زوجین و مدت زمان تلاش برای بارداری بستگی دارد. در برخی موارد، تنها اصلاح سبک زندگی یا مصرف داروهای تنظیم‌کننده تخمک‌گذاری می‌تواند مشکل را برطرف کند. در موارد دیگر ممکن است روش‌های کمک‌باروری مورد استفاده قرار گیرد.

IUI یکی از روش‌های نسبتاً ساده است که در آن اسپرم آماده‌شده مستقیماً داخل رحم قرار داده می‌شود. روش IVF یا لقاح آزمایشگاهی نیز در موارد پیچیده‌تر استفاده می‌شود و در آن تخمک و اسپرم در محیط آزمایشگاه ترکیب و سپس جنین به رحم منتقل می‌شود.

پیشرفت‌های پزشکی در سال‌های اخیر باعث شده میزان موفقیت این روش‌ها افزایش قابل توجهی پیدا کند و بسیاری از زوج‌هایی که قبلاً امیدی به بارداری نداشتند، اکنون بتوانند صاحب فرزند شوند.

نقش سبک زندگی در باروری

سبک زندگی سالم می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر سلامت باروری داشته باشد. تغذیه مناسب، فعالیت بدنی منظم و خواب کافی از عوامل مهمی هستند که می‌توانند کیفیت تخمک و اسپرم را بهبود دهند.

کاهش استرس نیز نقش مهمی دارد، زیرا استرس شدید می‌تواند تعادل هورمونی بدن را مختل کند. همچنین ترک سیگار، کاهش مصرف الکل و حفظ وزن مناسب از اقداماتی هستند که می‌توانند احتمال بارداری را افزایش دهند.

قبل از مراجعه به پزشک چه کارهایی می‌توانید انجام دهید؟

پیش از مراجعه به متخصص، چند اقدام ساده می‌تواند به شما کمک کند تصویر دقیق‌تری از وضعیت باروری خود داشته باشید:

• تاریخ قاعدگی خود را یادداشت کنید؛
• زمان تقریبی تخمک‌گذاری را بشناسید؛
• رابطه منظم در حوالی زمان تخمک‌گذاری داشته باشید؛
• از مصرف سیگار و الکل پرهیز کنید؛
• و خواب و تغذیه سالم را جدی بگیرید.

این اقدامات نه‌تنها به پزشک در تشخیص بهتر کمک می‌کند، بلکه گاهی به تنهایی می‌تواند احتمال بارداری را افزایش دهد.

در نهایت مهم است بدانید که مراجعه به پزشک به معنای وجود مشکل جدی نیست. در بسیاری از موارد، بررسی‌های ساده می‌توانند نگرانی‌ها را برطرف کنند یا راهکارهایی ارائه دهند که مسیر رسیدن به بارداری را کوتاه‌تر و روشن‌تر کند.

وقتی بدن پیام می‌دهد؛ زمان بررسی فرا رسیده است

مسیر بچه‌دار شدن برای برخی زوج‌ها سریع و ساده پیش می‌رود، اما برای برخی دیگر ممکن است زمان بیشتری نیاز داشته باشد. مهم‌ترین نکته این است که ناباروری را پایان راه ندانید؛ بلکه آن را نشانه‌ای برای بررسی دقیق‌تر سلامت باروری بدانید.

تشخیص به‌موقع و انتخاب روش درمان مناسب می‌تواند شانس بارداری را به شکل قابل توجهی افزایش دهد. اگر مدت‌هاست برای بارداری تلاش می‌کنید اما نتیجه‌ای نگرفته‌اید، بهتر است این موضوع را جدی بگیرید و برای بررسی تخصصی اقدام کنید.

متخصصان کلینیک پویش با استفاده از روش‌های تشخیصی پیشرفته و درمان‌های نوین می‌توانند به شما کمک کنند مسیر باروری را با اطمینان بیشتری طی کنید و به هدفی که برای خانواده‌تان در نظر دارید نزدیک‌تر شوید.