تفاوت بچه‌های آی وی اف با طبیعی، ژنتیک، هوش و سلامت

در IVF فقط آغاز مسیر تشکیل جنین متفاوت است: لقاح تخمک و اسپرم در آزمایشگاه انجام می‌شود و سپس جنین به رحم منتقل می‌شود. بعد از انتقال، رشد جنین مانند سایر بارداری‌ها در رحم ادامه پیدا می‌کند. براساس شواهد موجود، بیشتر بچه‌های آی وی اف از نظر ظاهر، ژنتیک، هوش، رشد جسمی و سلامت بلندمدت تفاوت قابل‌توجهی با کودکانی که بدون درمان ناباروری به دنیا آمده‌اند ندارند. بااین‌حال، در بعضی پیامدهای نادر تفاوت‌های کوچکی گزارش شده که ممکن است علاوه بر روش درمان، با علت ناباروری، سن والدین، چندقلویی یا زایمان زودرس ارتباط داشته باشد.

در این مقاله، عبارت (بچه‌های طبیعی) مطابق زبان رایج کاربران به کار رفته است. منظور علمی، کودکانی است که بدون استفاده از روش‌های کمک‌باروری متولد شده‌اند؛ زیرا کودک حاصل از IVF نیز کودکی طبیعی است.

تفاوت بچه‌های آی وی اف با طبیعی در یک نگاه

این مقایسه یک جمع‌بندی کلی است. نمی‌توان تنها با دانستن اینکه کودکی از طریق IVF متولد شده، درباره سلامت آینده او قضاوت کرد.

مهم‌ترین فرق بچه‌های آی وی اف با طبیعی چیست؟

مهم‌ترین تفاوت در محل انجام لقاح است، نه در ماهیت کودک.

در بارداری بدون درمان ناباروری، اسپرم و تخمک در لوله فالوپ با یکدیگر لقاح پیدا می‌کنند. در درمان IVF، تخمک از تخمدان برداشته می‌شود و لقاح در محیط کنترل‌شده آزمایشگاه صورت می‌گیرد. جنین تشکیل‌شده پس از چند روز به رحم انتقال داده می‌شود یا برای استفاده در آینده منجمد می‌گردد.

برای مثال، یک جنین ممکن است سه یا پنج روز نخست رشد خود را در محیط آزمایشگاه طی کند؛ اما بعد از انتقال، لانه‌گزینی، تشکیل جفت و ادامه رشد او در رحم انجام می‌شود. بنابراین تفاوت اصلی به چند روز نخست تشکیل جنین مربوط است.

این تفاوت به معنی مصنوعی بودن کودک نیست. آزمایشگاه فقط شرایط انجام لقاح و رشد اولیه جنین را فراهم می‌کند و ژن، ویژگی شخصیتی یا ظاهر مشخصی به کودک اضافه نمی‌کند.

آیا بچه‌های آی وی اف از نظر ژنتیکی فرق دارند؟

خیر؛ IVF به‌خودی‌خود ساختار ژنتیکی کودک را تغییر نمی‌دهد. ژن‌های کودک از تخمک و اسپرم تشکیل‌دهنده جنین به ارث می‌رسند.

اگر تخمک و اسپرم متعلق به زوج باشند، کودک از نظر ژنتیکی به همان پدر و مادر مرتبط است. اگر از تخمک، اسپرم یا جنین اهدایی استفاده شود، ارتباط ژنتیکی براساس سلول جنسی استفاده‌شده تعیین خواهد شد.

یکی از اشتباهات رایج این است که بعضی افراد تصور می‌کنند جنین‌شناس در IVF ژن‌های کودک را تغییر می‌دهد. در روش معمول IVF چنین اتفاقی نمی‌افتد. حتی آزمایش ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی یا PGT نیز معمولاً برای بررسی جنین‌ها از نظر یک اختلال ژنتیکی یا کروموزومی مشخص انجام می‌شود، نه برای تغییر دادن ژن‌های کودک.

آیا ظاهر بچه‌های آی وی اف متفاوت است؟

بچه‌های آی وی اف ظاهر مشخص یا قابل‌تشخیصی ندارند. رنگ چشم، رنگ مو، فرم صورت، قد و بیشتر ویژگی‌های ظاهری کودک تحت‌تأثیر ژنتیک و شرایط رشد قرار دارند، نه محل انجام لقاح.

نمی‌توان با مشاهده چهره یا ویژگی‌های جسمی یک کودک تشخیص داد که او از طریق IVF متولد شده است.

در صورت استفاده از تخمک یا اسپرم اهدایی، ممکن است بعضی ویژگی‌های ظاهری کودک از اهداکننده به ارث برسد. این موضوع نتیجه منشأ ژنتیکی سلول جنسی است و ارتباطی با آزمایشگاهی بودن لقاح ندارد.

آیا بچه‌های آی وی اف باهوش هستند؟

مطالعات، تفاوت ثابت و معناداری میان ضریب هوشی کودکان حاصل از روش‌های کمک‌باروری و سایر کودکان نشان نداده‌اند.

در فراتحلیل Le و همکاران در سال ۲۰۲۶، نتایج هفت مطالعه درباره ضریب هوشیشی بررسی شد و تفاوت معناداری میان کودکان حاصل از ICSI و کودکان حاصل از لقاح بدون درمان مشاهده نشد.

هوش و عملکرد تحصیلی یک کودک فقط به نحوه لقاح وابسته نیست. عوامل متعددی مانند ژنتیک، وضعیت سلامت، تغذیه، خواب، محیط خانوادگی، کیفیت آموزش و فرصت‌های یادگیری بر رشد شناختی اثر می‌گذارند.

بنابراین انجام IVF نه تضمینی برای باهوش‌تر شدن کودک است و نه به‌تنهایی باعث کاهش هوش او می‌شود.

آیا بچه‌های آی وی اف سالم هستند؟

بیشتر کودکان متولدشده از طریق IVF سالم هستند. در اغلب مطالعات، رشد مغزی، رشد جسمی و بسیاری از پیامدهای بلندمدت سلامت در این کودکان مشابه کودکانی بوده است که بدون درمان ناباروری متولد شده‌اند.

دو بررسی بزرگ منتشرشده در سال ۲۰۲۶، در مجموع نتایج نزدیک به ۱۵۰ مطالعه را ارزیابی کرده‌اند:

• Le و همکاران نتایج ۹۴ مطالعه را در یک فراتحلیل بررسی کردند.
• Firmin و همکاران ۵۵ مطالعه درباره سلامت قلبی و متابولیک کودکان حاصل از روش‌های کمک‌باروری را مرور کردند.

سازمان باروری و جنین‌شناسی بریتانیا (HFEA) در معرفی پژوهش گسترده PEARL که اطلاعات بیش از ۵۰۰ هزار زوج مادر و کودک را بررسی می‌کند، می‌نویسد:

“In general, most children born after the use of fertility treatment (such as IVF or ICSI) are healthy.”

به‌طور کلی، بیشتر کودکانی که پس از درمان‌های باروری مانند IVF یا ICSI متولد می‌شوند، سالم هستند. البته این سازمان به افزایش اندک احتمال تولد زودرس و وزن پایین هنگام تولد نیز اشاره می‌کند و تأکید دارد که برای شناخت دقیق‌تر پیامدهای بلندمدت، ادامه پژوهش‌ها ضروری است.

منبع: پژوهش PEARL درباره سلامت کودکان حاصل از روش‌های کمک‌باروری – سازمان HFEA

نتایج کلی این بررسی‌ها اطمینان‌بخش است؛ اما به معنی نبودن هرگونه تفاوت در تمام شرایط نیست.

رشد مغزی و عصبی

در بررسی Le و همکاران، تفاوت معناداری در میزان اوتیسم یا امتیاز ضریب هوشی مشاهده نشد. در چهار مطالعه مربوط به فلج مغزی، تفاوتی گزارش شد؛ اما این پیامد در مجموع حدود ۰٫۳ درصد کودکان بررسی‌شده دیده شده بود.

بخشی از این تفاوت می‌تواند با چندقلویی، تولد زودرس، وزن پایین هنگام تولد یا شرایط زمینه‌ای والدین مرتبط باشد. به همین دلیل نمی‌توان آن را فقط به روش لقاح نسبت داد.

آسم و مشکلات تنفسی

در پنج مطالعه بررسی‌شده، خطر آسم میان کودکان حاصل از ICSI و کودکان حاصل از لقاح بدون درمان تفاوت معناداری نداشت. حدود ۲٫۸ درصد کودکان بررسی‌شده به آسم مبتلا بودند.

دیابت

نتایج دو مطالعه، تفاوت معناداری در احتمال دیابت نشان نداد. دیابت در حدود ۰٫۳ درصد کودکان بررسی‌شده مشاهده شده بود. تعداد محدود مطالعات و فاصله اطمینان گسترده نشان می‌دهد برای نتیجه‌گیری دقیق‌تر به پژوهش‌های بیشتری نیاز داریم.

سرطان دوران کودکی

در دو مطالعه بررسی‌شده، تفاوت معناداری در خطر سرطان گزارش نشد و این بیماری در حدود ۰٫۲ درصد کودکان دیده شد.

از آنجا که سرطان کودکان نادر است، بررسی دقیق ارتباط آن با IVF به جمعیت‌های بسیار بزرگ و پیگیری چندین‌ساله نیاز دارد. به همین دلیل نمی‌توان براساس یک مطالعه کوچک یا یک عدد منفرد، نتیجه قطعی گرفت.

سلامت قلب و متابولیسم

مرور Firmin و همکاران شامل ۵۵ مطالعه بود. در بعضی مطالعات، تفاوت‌های ظریفی در فشار خون، عملکرد عروق، چربی خون یا مقاومت به انسولین در دوران کودکی و نوجوانی گزارش شد؛ اما نتایج یکسان نبودند.

یک تحلیل چندگروهی در سال ۲۰۲۳ نیز نشان داد بسیاری از این تفاوت‌ها با افزایش سن کمتر می‌شوند و تا اوایل بزرگسالی، تفاوت ثابت و مشخصی در فشار خون، ضربان قلب، قند خون یا مقاومت به انسولین باقی نمی‌ماند. بااین‌حال، پیگیری سلامت کودکان حاصل از روش‌های کمک‌باروری همچنان اهمیت دارد.

تفاوت آماری همیشه به معنی خطر زیاد نیست

یکی از اشتباهات رایج، توجه کردن به «درصد افزایش خطر» بدون بررسی احتمال واقعی بیماری است.

برای مثال، فرض کنید احتمال یک بیماری در یک گروه ۰٫۱۰ درصد و در گروه دیگر ۰٫۱۵ درصد باشد. در این حالت، خطر نسبی ۵۰ درصد افزایش یافته است؛ اما افزایش واقعی فقط ۰٫۰۵ واحد درصد، یعنی تقریباً یک مورد بیشتر در هر ۲۰۰۰ نفر است.

این مثال صرفاً برای توضیح تفاوت خطر نسبی و خطر مطلق است. هنگام خواندن نتایج مطالعات IVF باید به سه موضوع توجه کرد:

• بیماری موردنظر در مجموع چقدر شایع است؟
• افزایش مطلق خطر چقدر است؟
• آیا عواملی مانند سن والدین، ناباروری، چندقلویی و تولد زودرس کنترل شده‌اند؟

بیشتر شرایط بررسی‌شده در مطالعات سال ۲۰۲۶ نادر بودند و در کمتر از یک درصد کودکان مشاهده شدند. بنابراین حتی وقتی تفاوت آماری گزارش می‌شود، احتمال واقعی وقوع آن برای هر کودک ممکن است همچنان بسیار پایین باشد.

نظر دکتر محمدحسین نصر اصفهانی درباره سلامت کودکان IVF

بیشتر کودکانی که از طریق IVF متولد می‌شوند، از نظر سلامت بلندمدت تفاوت قابل‌توجهی با کودکانی که بدون درمان ناباروری به دنیا آمده‌اند ندارند.

بسیاری از افراد نگران این هستند که آیا لقاح آزمایشگاهی یا IVF می‌تواند بر سلامت کودک در سال‌های بعدی زندگی تأثیر بگذارد یا خیر. برای پاسخ به این پرسش، دو مرور جامع که توسط Le و همکاران در سال ۲۰۲۶ و Firmin و همکاران در سال ۲۰۲۶ انجام شده، تقریباً ۱۵۰ مطالعه را درباره سلامت بلندمدت کودکانی که از طریق IVF و ICSI به دنیا آمده‌اند بررسی کرده‌اند.

در مجموع، شواهد نشان می‌دهند:

• بیشتر نقایص مادرزادی و پیامدهای قلبی‌عروقی و متابولیک در کودکانی که از طریق IVF متولد شده‌اند، مشابه کودکانی بوده که بدون درمان ناباروری به دنیا آمده‌اند؛ اگرچه در برخی موارد تفاوت‌هایی مشاهده شده است.
• رشد مغز، رشد جسمی، آسم، دیابت و سرطان به‌طور کلی تفاوت قابل‌توجهی نداشتند.
• کودکانی که با استفاده از ICSI متولد شده‌اند، از نظر سلامت بلندمدت تفاوت عمده‌ای با کودکان حاصل از IVF معمولی نداشتند؛ اگرچه در برخی پیامدها تفاوت‌هایی گزارش شده است.
• استفاده از تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی یا PGT با تفاوت قابل‌توجهی در رشد کودک، فشار خون یا سلامت متابولیک همراه نبود؛ بااین‌حال، برای ارزیابی پیامدهای بلندمدت به مطالعات بیشتری نیاز است.
• انتقال جنین تازه و جنین منجمد از نظر وزن هنگام تولد با یکدیگر تفاوت‌هایی داشتند.

یکی از چالش‌های مهم در این زمینه، جدا کردن اثر خود درمان IVF از اثرات ناباروری زمینه‌ای والدین است. برخی از تفاوت‌هایی که در مطالعات مشاهده شده‌اند ممکن است ناشی از خود ناباروری باشند، نه درمان ناباروری. بااین‌حال، هنوز به‌طور دقیق مشخص نیست که هر یک از این عوامل چه میزان در ایجاد این تفاوت‌ها نقش دارند.

در مجموع، نتایج اطمینان‌بخش هستند.

نکته مهم این است که بیشتر بیماری‌ها و شرایط بررسی‌شده در این مطالعات نادر بوده و در کمتر از یک درصد کودکان مشاهده شده‌اند.

تفاوت بچه‌های میکرواینجکشن با IVF و طبیعی چیست؟

در IVF معمولی، تخمک و تعداد مشخصی اسپرم در محیط آزمایشگاه کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا لقاح اتفاق بیفتد. در میکرواینجکشن یا ICSI، جنین‌شناس یک اسپرم را مستقیماً داخل تخمک تزریق می‌کند.

این تفاوت مربوط به شیوه انجام لقاح است. پس از تشکیل جنین و انتقال آن به رحم، مسیر کلی بارداری مشابه است.

مطالعات سال ۲۰۲۶ در بیشتر پیامدها، از جمله هوش، اوتیسم، آسم، دیابت، سرطان و بسیاری از ناهنجاری‌های مادرزادی، تفاوت معناداری میان کودکان حاصل از IVF معمولی و ICSI نشان ندادند.

در برخی پیامدهای بسیار نادر، تفاوت‌هایی گزارش شد. برای نمونه، ناهنجاری‌های تنفسی در حدود ۰٫۱ درصد و ناهنجاری‌های کروموزومی در حدود ۰٫۲ درصد کودکان بررسی‌شده مشاهده شده بود. این نتایج باید با احتیاط تفسیر شوند؛ زیرا علت ناباروری مردانه، شرایط ژنتیکی والدین و تعداد محدود بعضی مطالعات می‌تواند بر نتیجه اثر بگذارد.

چه زمانی IVF یا ICSI انتخاب می‌شود؟

انتخاب بین IVF معمولی و ICSI نباید فقط براساس این تصور انجام شود که یکی از آن‌ها کودک سالم‌تری ایجاد می‌کند.

ICSI ممکن است در شرایطی مانند اختلال شدید تعداد یا حرکت اسپرم، استخراج اسپرم از بافت بیضه یا سابقه شکست لقاح پیشنهاد شود. IVF معمولی نیز در صورت مناسب بودن کیفیت و تعداد اسپرم می‌تواند انتخاب شود.

روش مناسب باید براساس علت ناباروری، کیفیت تخمک و اسپرم، سابقه درمان و نظر تیم تخصصی انتخاب شود. ICSI نسخه «پیشرفته‌تر و بهتر برای همه» نیست و استفاده از آن باید دلیل پزشکی مشخصی داشته باشد.

آیا PGT باعث سالم‌تر یا باهوش‌تر شدن کودک می‌شود؟

PGT ابزاری برای بررسی بعضی اختلالات ژنتیکی یا کروموزومی پیش از انتقال جنین است. این روش ژن‌های جنین را تغییر نمی‌دهد و برای افزایش هوش یا انتخاب ویژگی‌های دلخواه کودک طراحی نشده است.

Firmin و همکاران چهار مطالعه درباره PGT را بررسی کردند. در این مطالعات، تفاوت مشخصی در رشد کودک، فشار خون یا سلامت متابولیک مشاهده نشد. بااین‌حال، هنوز مطالعه‌ای که این پیامدها را تا نوجوانی یا بزرگسالی بررسی کرده باشد، در دسترس نیست.

بنابراین PGT ممکن است برای زوج‌هایی با بیماری ژنتیکی مشخص، بعضی مشکلات کروموزومی یا اندیکاسیون پزشکی تأییدشده مفید باشد؛ اما انجام آن برای همه زوج‌ها ضروری نیست.

انتقال جنین تازه بهتر است یا منجمد؟

نمی‌توان فقط براساس سلامت آینده کودک گفت انتقال جنین تازه همیشه بهتر است یا انتقال جنین منجمد.

مرور سال ۲۰۲۶ نتایج ۱۱ مطالعه را درباره انتقال جنین تازه و منجمد بررسی کرد. در مجموع:

• نوزادان حاصل از انتقال جنین منجمد بیشتر به سمت وزن تولد بالاتر یا بزرگ‌تر بودن نسبت به سن بارداری گرایش داشتند.
• نوزادان حاصل از انتقال تازه بیشتر با وزن تولد پایین‌تر یا کوچک‌تر بودن نسبت به سن بارداری همراه بودند.
• سلامت قلبی بلندمدت دو گروه در مجموع مشابه بود.
• نتایج مربوط به وزن بدن، چربی و سوخت‌وساز در سال‌های بعد یکسان و قطعی نبود.

این تفاوت‌ها به‌تنهایی به معنی سالم‌تر بودن یکی از دو روش نیستند. وضعیت رحم و آندومتر، پاسخ بدن به داروها، خطر تحریک بیش‌ازحد تخمدان، کیفیت جنین و شرایط پزشکی مادر باید در تصمیم‌گیری در نظر گرفته شوند.

آیا مشکلات گزارش‌شده واقعاً به دلیل IVF هستند؟

این یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های مطالعات است.

زوج‌هایی که از IVF استفاده می‌کنند ممکن است از نظر سن، سابقه ناباروری، بیماری‌های زمینه‌ای، کیفیت تخمک یا اسپرم و احتمال چندقلویی با زوج‌هایی که بدون درمان باردار می‌شوند متفاوت باشند. هرکدام از این عوامل می‌توانند بر سلامت بارداری و کودک اثر بگذارند.

برای مثال، اگر در یک مطالعه تولد زودرس در بارداری‌های IVF بیشتر باشد، ابتدا باید بررسی شود که آیا تعداد بارداری‌های دوقلویی در گروه IVF نیز بیشتر بوده است یا خیر. چندقلویی خود یکی از عوامل مهم تولد زودرس و وزن پایین هنگام تولد است.

بعضی پژوهش‌ها نشان داده‌اند فشار خون یا قند ناشتا در فرزندان زوج‌های دارای سابقه ناباروری، چه با IVF و چه بدون IVF، کمی بالاتر بوده است. این یافته نشان می‌دهد بخشی از تفاوت‌ها ممکن است به ناباروری زمینه‌ای والدین مربوط باشد و نه خود درمان.

اشتباهات رایج درباره بچه‌های آی وی اف

تصور اینکه کودک IVF مصنوعی است

کودک مصنوعی نیست. فقط لقاح و چند روز نخست رشد جنین در محیط آزمایشگاه انجام می‌شود.

تصور اینکه PGT ژن‌های کودک را تغییر می‌دهد

PGT یک روش بررسی و انتخاب پزشکی است و ژن‌های جنین را ویرایش نمی‌کند.

انتخاب ICSI بدون دلیل پزشکی

میکرواینجکشن برای همه زوج‌ها ضروری نیست. بیشتر بودن مداخله آزمایشگاهی لزوماً به معنی نتیجه بهتر نیست.

مقایسه درصدهای ترسناک بدون توجه به خطر واقعی

افزایش نسبی یک بیماری نادر ممکن است بزرگ به نظر برسد، درحالی‌که افزایش مطلق احتمال ابتلا بسیار کوچک است.

نسبت دادن همه تفاوت‌ها به IVF

سن والدین، علت ناباروری، چندقلویی، زایمان زودرس و بیماری‌های زمینه‌ای نیز باید بررسی شوند.

انجام مراقبت‌های غیرضروری برای کودک

کودکی که از طریق IVF متولد شده، فقط به دلیل روش لقاح به آزمایش‌ها یا محدودیت‌های دائمی خاصی نیاز ندارد. برنامه واکسیناسیون، ارزیابی رشد و مراقبت‌های معمول کودک باید طبق نظر متخصص اطفال انجام شود.

اگر در حال تصمیم‌گیری برای IVF هستیم، چه مواردی را بپرسیم؟

نگرانی درباره سلامت کودک قابل درک است؛ اما روش درمان نباید فقط براساس مطالب اینترنتی یا تجربه دیگران انتخاب شود. در جلسه مشاوره، این پرسش‌ها را مطرح کنید:

1. علت اصلی ناباروری ما چیست؟
2. چرا IVF یا ICSI برای شرایط ما پیشنهاد شده است؟
3. آیا برای انجام PGT دلیل پزشکی مشخصی وجود دارد؟
4. انتقال جنین تازه یا منجمد برای شرایط ما چه مزایا و محدودیت‌هایی دارد؟
5. برای کاهش احتمال چندقلویی و زایمان زودرس چه برنامه‌ای وجود دارد؟
6. سن، بیماری زمینه‌ای یا سابقه خانوادگی ما چه اثری بر سلامت بارداری دارد؟
7. چه مراقبت‌هایی پیش از بارداری می‌تواند خطرات قابل‌کنترل را کاهش دهد؟

هدف جلسه مشاوره نباید فقط شروع سریع درمان باشد. ابتدا باید علت ناباروری و ضرورت هر مداخله روشن شود.

جمع‌بندی؛ تفاوت وجود دارد، اما نه آن‌طور که تصور می‌شود

تفاوت بچه‌های آی وی اف با طبیعی عمدتاً در روش انجام لقاح است. شواهد موجود نشان می‌دهند بیشتر کودکان حاصل از IVF از نظر ظاهر، هوش، رشد و سلامت بلندمدت مشابه کودکانی هستند که بدون درمان ناباروری متولد شده‌اند.

این نتیجه به معنی بی‌خطر بودن مطلق تمام روش‌ها یا یکسان بودن شرایط همه خانواده‌ها نیست. علت ناباروری، سن والدین، سلامت تخمک و اسپرم، نوع درمان، چندقلویی و شرایط دوران بارداری می‌توانند بر نتیجه اثر بگذارند.

اگر میان IVF، ICSI، PGT یا انتقال جنین تازه و منجمد تصمیم می‌گیرید، روش درمان را براساس تصور «سالم‌تر شدن کودک» انتخاب نکنید. قدم بعدی، ارزیابی هم‌زمان شرایط زن و مرد و مشخص کردن دلیل پزشکی هر روش است. برای بررسی شرایط خود می‌توانید از بخش مشاوره و درمان IVF کلینیک باروری پویش درخواست ارزیابی تخصصی ثبت کنید.