سلامت کودکان IVF، بررسی علمی تفاوت با کودکان طبیعی

بیشتر کودکانی که از طریق لقاح آزمایشگاهی یا IVF متولد می‌شوند، از نظر رشد جسمی، تکامل ذهنی و سلامت بلندمدت تفاوت قابل‌توجهی با کودکانی ندارند که بدون استفاده از روش‌های کمک‌باروری به دنیا آمده‌اند.

اگر بخواهم به نگرانی والدین درباره سلامت کودکان IVF پاسخ کوتاهی بدهم، باید بگویم: نتایج مطالعات جدید در مجموع اطمینان‌بخش است. البته در برخی پژوهش‌ها تفاوت‌های کوچکی در وزن هنگام تولد، فشار خون یا تعدادی از بیماری‌های نادر گزارش شده است؛ اما این یافته‌ها به معنای ناسالم بودن کودکان IVF یا خطرناک بودن این روش درمانی نیست.

برای آشنایی با نحوه انجام لقاح آزمایشگاهی، کاندیداهای مناسب و تصمیم‌های پزشکی هر مرحله می‌توانید راهنمای مراحل و شرایط درمان IVF در کلینیک پویش را مطالعه کنید.

در این مقاله، منظور از «کودکان طبیعی»، کودکانی است که بدون استفاده از روش‌های کمک‌باروری متولد شده‌اند. از نظر پزشکی، هر دو گروه کودکانی طبیعی و دارای ظرفیت رشد و زندگی سالم هستند.

سلامت کودکان IVF در یک نگاه

نتایج مطالعات بلندمدت را می‌توان به‌صورت زیر خلاصه کرد:

بنابراین، شواهد علمی فعلی نشان نمی‌دهند که IVF باعث ایجاد مشکلات عمده و شایع در سلامت بلندمدت کودکان می‌شود.

مطالعات جدید درباره سلامت کودکان IVF چه می‌گویند؟

برای پاسخ دقیق‌تر به نگرانی والدین، دو بررسی جامع در سال ۲۰۲۶ منتشر شد که در مجموع نزدیک به ۱۵۰ مطالعه را ارزیابی کردند.

در پژوهش Le و همکاران، نتایج ۹۴ مطالعه درباره سلامت و رشد کودکان متولدشده از طریق IVF و ICSI بررسی شد. موضوعاتی مانند ناهنجاری‌های مادرزادی، رشد مغزی، اوتیسم، فلج مغزی، آسم، دیابت، سرطان، فشار خون و بهره هوشی در این مطالعات ارزیابی شده بودند.

نتایج نشان داد بیشتر پیامدهای سلامت و رشد در کودکان حاصل از IVF یا ICSI با کودکان متولدشده بدون درمان ناباروری مشابه است. همچنین بسیاری از بیماری‌های خاص بررسی‌شده شیوع بسیار پایینی داشتند.

مرور نظام‌مند Firmin و همکاران نیز ۵۵ مطالعه را درباره سلامت قلبی و متابولیک کودکان حاصل از روش‌های کمک‌باروری بررسی کرد. در بعضی کودکان و نوجوانان، تفاوت‌های خفیفی در فشار خون، عملکرد عروق یا ساختار قلب مشاهده شده بود؛ اما این تغییرات معمولاً کوچک، وابسته به سن و در محدوده طبیعی بودند.

در بزرگسالی نیز بیشتر شاخص‌های قلبی و متابولیک تفاوت مهمی با افراد متولدشده بدون درمان ناباروری نداشتند.

آیا کودکان IVF سالم هستند؟

بله؛ بیشتر کودکان متولدشده از طریق IVF سالم هستند و روند رشد طبیعی دارند.

روش شکل‌گیری جنین در IVF متفاوت است، اما پس از انتقال جنین و شروع بارداری، رشد جنین در رحم ادامه پیدا می‌کند. کودک نیز مانند سایر کودکان، اطلاعات ژنتیکی خود را از تخمک و اسپرم دریافت می‌کند.

با این حال، پاسخ علمی به این پرسش نباید به یک «بله» یا «خیر» مطلق محدود شود. برخی مطالعات افزایش جزئی خطر را برای تعدادی از پیامدهای نادر گزارش کرده‌اند. هنگام تفسیر این نتایج باید به دو نکته توجه کرد:

1. افزایش خطر نسبی همیشه به معنای افزایش زیاد احتمال واقعی بیماری نیست.
2. بخشی از تفاوت‌ها ممکن است به علت ناباروری والدین، سن بالاتر، بیماری‌های زمینه‌ای، چندقلویی یا زایمان زودرس باشد.

بنابراین، مشاهده یک تفاوت آماری کوچک به معنای ناسالم بودن کودکان IVF نیست.

آیا احتمال نقص مادرزادی در کودکان IVF بیشتر است؟

در بیشتر گروه‌های ناهنجاری‌های مادرزادی، تفاوت قابل‌توجهی میان کودکان حاصل از IVF و کودکان متولدشده بدون درمان ناباروری مشاهده نشده است. با این حال، در بعضی مطالعات افزایش محدودی در برخی ناهنجاری‌های نادر گزارش شده است.

بعضی از این تفاوت‌ها بیشتر در مطالعات مربوط به ICSI دیده شده‌اند؛ از جمله تعدادی از ناهنجاری‌های دستگاه گردش خون، گوارش، ادراری‌ـ‌تناسلی یا شکاف لب و کام. با وجود این، میزان واقعی بروز این مشکلات همچنان پایین بوده است.

عوامل زیر نیز می‌توانند در نتایج مطالعات نقش داشته باشند:

• سن مادر و پدر؛
• علت اصلی ناباروری؛
• کیفیت تخمک و اسپرم؛
• بیماری‌های ژنتیکی یا زمینه‌ای والدین؛
• بارداری چندقلویی؛
• تولد زودرس؛
• و وزن پایین هنگام تولد.

به همین دلیل، نمی‌توان تمام ناهنجاری‌های مشاهده‌شده را مستقیماً به فرایند IVF نسبت داد.

آیا IVF بر هوش و رشد مغزی کودک تأثیر می‌گذارد؟

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های والدین این است که آیا IVF یا میکرواینجکشن می‌تواند بر هوش، یادگیری یا رشد مغزی کودک اثر بگذارد.

نتایج موجود در این زمینه عمدتاً اطمینان‌بخش است. در بررسی‌های جدید، تفاوت معناداری در میانگین بهره هوشی کودکان حاصل از IVF، ICSI و بارداری بدون درمان مشاهده نشده است.

همچنین افزایش واضح و قطعی در احتمال ابتلا به اوتیسم گزارش نشده است. بنابراین شواهد فعلی نشان نمی‌دهند که IVF باعث کاهش هوش یا اختلال عمومی در رشد ذهنی کودک می‌شود.

در بعضی پژوهش‌ها، احتمال فلج مغزی در کودکان حاصل از درمان‌های کمک‌باروری کمی بیشتر گزارش شده است؛ اما این وضعیت همچنان نادر است. بخشی از این افزایش می‌تواند با چندقلویی، تولد زودرس و وزن پایین هنگام تولد ارتباط داشته باشد، نه لزوماً خود فرایند لقاح آزمایشگاهی.

سلامت قلب کودکان IVF چگونه است؟

در برخی مطالعات، تفاوت‌های خفیفی در فشار خون، عملکرد عروق یا ساختار قلب کودکان IVF گزارش شده است. نکته مهم این است که بیشتر این تفاوت‌ها:

• بسیار کوچک بوده‌اند؛
• در محدوده طبیعی قرار داشته‌اند؛
• در همه مطالعات تکرار نشده‌اند؛
• و در سنین بالاتر کاهش یافته یا از بین رفته‌اند.

برای مثال، در برخی کودکان و نوجوانان حاصل از روش‌های کمک‌باروری، فشار خون کمی بالاتر گزارش شده است؛ اما در بیشتر موارد، اعداد همچنان در محدوده طبیعی متناسب با سن قرار داشته‌اند.

مطالعات فعلی نشان نمی‌دهند که کودکان IVF به‌طور عمومی به بیماری قلبی مبتلا می‌شوند. با این حال، ادامه بررسی این کودکان تا دوران بزرگسالی می‌تواند تصویر دقیق‌تری از سلامت قلبی بلندمدت ارائه کند.

آیا IVF بر قند خون، چربی و متابولیسم کودک اثر می‌گذارد؟

مطالعات مربوط به قند خون، مقاومت به انسولین، کلسترول، وزن و میزان چربی بدن نتایج کاملاً یکسانی نداشته‌اند.

بعضی پژوهش‌ها تفاوت‌های جزئی در میزان چربی بدن، قند خون یا کلسترول کودکان IVF گزارش کرده‌اند؛ در حالی که مطالعات دیگر هیچ تفاوت معناداری پیدا نکرده‌اند.

بررسی Firmin و همکاران نشان داد که تا دوران بزرگسالی، بیشتر شاخص‌های قلبی و متابولیک کودکان حاصل از روش‌های کمک‌باروری با سایر افراد قابل‌مقایسه است. بخشی از تفاوت‌هایی که در کودکی مشاهده شده نیز با افزایش سن کاهش یافته است.

عوامل خانوادگی و سبک زندگی، مانند تغذیه، فعالیت بدنی، وزن والدین و زمینه ژنتیکی نیز می‌توانند بر این شاخص‌ها اثر بگذارند.

آیا آسم در کودکان IVF شایع‌تر است؟

بر اساس مطالعات بررسی‌شده، تفاوت معنادار و ثابتی در احتمال ابتلا به آسم میان کودکان حاصل از ICSI و کودکانی که بدون درمان ناباروری متولد شده‌اند مشاهده نشده است.

برخی مطالعات ممکن است نتایج متفاوتی گزارش کرده باشند، اما جمع‌بندی شواهد موجود افزایش قطعی خطر آسم را تأیید نمی‌کند.

آیا کودکان IVF بیشتر به دیابت مبتلا می‌شوند؟

شواهد فعلی تفاوت مشخص و معناداری در احتمال ابتلا به دیابت نشان نمی‌دهند.

از آنجا که دیابت در کودکان نسبتاً نادر است و بسیاری از پیامدهای متابولیک در سنین بالاتر ظاهر می‌شوند، مطالعات طولانی‌مدت بیشتری برای بررسی کامل این موضوع لازم است.

در حال حاضر نمی‌توان گفت IVF باعث افزایش قطعی خطر دیابت در کودک می‌شود.

آیا IVF خطر سرطان دوران کودکی را افزایش می‌دهد؟

مطالعات موجود افزایش واضح و قطعی در احتمال ابتلا به سرطان دوران کودکی نشان نداده‌اند.

سرطان در کودکان بیماری نادری است و تعداد موارد ابتلا در بسیاری از مطالعات پایین بوده است. به همین دلیل، برخی نتایج از نظر آماری عدم‌قطعیت زیادی دارند.

نتیجه علمی فعلی این نیست که خطر سرطان کاملاً صفر است؛ بلکه شواهد موجود افزایش مشخص و قابل‌اثباتی را نشان نمی‌دهند.

تفاوت سلامت کودکان IVF و ICSI چیست؟

در IVF معمولی، تخمک و اسپرم در محیط آزمایشگاه در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا لقاح انجام شود. در میکرواینجکشن یا ICSI، یک اسپرم به‌صورت مستقیم داخل تخمک تزریق می‌شود.

بررسی‌های جدید نشان می‌دهند که از نظر بیشتر شاخص‌های سلامت بلندمدت، تفاوت عمده‌ای میان کودکان حاصل از IVF معمولی و ICSI وجود ندارد.

موارد زیر در دو گروه عمدتاً مشابه بوده‌اند:

• رشد مغزی و بهره هوشی؛
• احتمال ابتلا به اوتیسم؛
• رشد جسمی؛
• آسم؛
• دیابت؛
• سرطان؛
• و بسیاری از ناهنجاری‌های مادرزادی.

در برخی مطالعات، بعضی ناهنجاری‌های تنفسی یا کروموزومی در گروه ICSI کمی بیشتر گزارش شده است؛ اما شیوع واقعی این مشکلات پایین بوده و نمی‌توان نقش علت ناباروری مردانه یا عوامل ژنتیکی را از اثر خود ICSI کاملاً جدا کرد.

انتخاب IVF یا ICSI باید بر اساس علت ناباروری و شرایط اختصاصی زوج انجام شود، نه صرفاً بر اساس نگرانی عمومی درباره سلامت آینده کودک.

آیا انجام PGT بر سلامت کودک اثر می‌گذارد؟

آزمایش ژنتیک پیش از لانه‌گزینی PGT برای بررسی بعضی اختلالات ژنتیکی یا تغییرات تعداد و ساختار کروموزوم‌های جنین پیش از انتقال انجام می‌شود.

مطالعات فعلی تفاوت قابل‌توجهی در موارد زیر میان کودکان حاصل از IVF همراه با PGT و سایر کودکان نشان نداده‌اند:

• رشد جسمی؛
• فشار خون؛
• وزن و ترکیب بدن؛
• قند خون؛
• و شاخص‌های متابولیک.

با این حال، تعداد مطالعات این حوزه هنوز محدود است و اطلاعات کافی درباره سلامت این کودکان در نوجوانی و بزرگسالی وجود ندارد. بنابراین نمی‌توان درباره تمام پیامدهای بلندمدت با قطعیت کامل اظهارنظر کرد.

نکته مهم این است که PGT فقط بعضی اختلالات ژنتیکی یا کروموزومی مشخص را بررسی می‌کند و تضمین‌کننده سلامت کامل کودک نیست. مراقبت‌ها و غربالگری‌های معمول دوران بارداری همچنان باید بر اساس نظر پزشک انجام شوند.

انتقال جنین تازه یا منجمد؛ کدام‌یک برای سلامت کودک بهتر است؟

یکی از تفاوت‌های مشاهده‌شده میان انتقال تازه و انتقال جنین فریز یا FET، مربوط به وزن نوزاد هنگام تولد است.

به‌طور کلی:

• نوزادان حاصل از انتقال جنین تازه ممکن است بیشتر در معرض وزن پایین هنگام تولد یا کوچک بودن نسبت به سن بارداری قرار بگیرند.
• نوزادان حاصل از انتقال جنین فریز معمولاً وزن تولد بیشتری دارند و احتمال درشت بودن نسبت به سن بارداری در آن‌ها کمی بیشتر گزارش شده است.

انتقال جنین تازه و منجمد هرکدام با الگوهای متفاوتی از وزن تولد و برخی پیامدهای بارداری همراه‌اند؛ اما این تفاوت‌ها به‌تنهایی به معنای برتری کلی یکی از دو روش از نظر سلامت بلندمدت کودک نیست.

انتخاب نوع انتقال باید بر اساس شرایطی مانند وضعیت رحم، شرایط هورمونی، پاسخ تخمدان، تعداد و کیفیت جنین‌ها و نظر پزشک انجام شود.

نقش ناباروری والدین در سلامت کودک چیست؟

یکی از دشوارترین مسائل در بررسی سلامت کودکان IVF، جدا کردن اثر درمان از اثر ناباروری زمینه‌ای والدین است.

زوج‌هایی که برای بارداری به IVF نیاز دارند ممکن است از نظر سن، وضعیت هورمونی، کیفیت تخمک و اسپرم، بیماری‌های زمینه‌ای یا عوامل ژنتیکی با زوج‌هایی که بدون درمان باردار می‌شوند تفاوت داشته باشند.

هرکدام از این عوامل می‌توانند بر روند بارداری و سلامت کودک اثر بگذارند.

برخی مطالعات نشان داده‌اند کودکانی که والدین آن‌ها سابقه کاهش باروری داشته‌اند، حتی در صورت بارداری بدون IVF نیز ممکن است در بعضی شاخص‌ها تفاوت‌هایی داشته باشند. این یافته نشان می‌دهد که همه تفاوت‌های مشاهده‌شده را نمی‌توان مستقیماً به لقاح آزمایشگاهی نسبت داد.

احتمالاً ترکیبی از عوامل زیر در ایجاد تفاوت‌های گزارش‌شده نقش دارد:

• علت اصلی ناباروری؛
• سن مادر و پدر؛
• عوامل ژنتیکی؛
• کیفیت تخمک و اسپرم؛
• وضعیت سلامت مادر؛
• شرایط رحم و جفت؛
• داروهای تحریک تخمدان؛
• چندقلویی؛
• و زایمان زودرس.

هنوز مشخص نیست سهم هرکدام از این عوامل در تفاوت‌های مشاهده‌شده چقدر است.

چرا خطر نسبی گاهی نگران‌کننده به نظر می‌رسد؟

گاهی در اخبار پزشکی می‌خوانیم که احتمال یک بیماری در کودکان IVF مثلاً ۳۰ یا ۵۰ درصد بیشتر است. این اعداد ممکن است بسیار نگران‌کننده به نظر برسند؛ اما برای قضاوت صحیح باید خطر واقعی یا مطلق را نیز در نظر گرفت.

فرض کنید احتمال یک بیماری نادر در کودکان متولدشده بدون درمان ۰٫۱ درصد باشد و این احتمال در کودکان IVF به ۰٫۱۵ درصد برسد. در این مثال، خطر نسبی ۵۰ درصد افزایش پیدا کرده است؛ اما افزایش واقعی فقط ۰٫۰۵ واحد درصد است.

بسیاری از پیامدهای خاص بررسی‌شده در مطالعات IVF نادر بوده‌اند و در درصد بسیار کمی از کودکان دیده شده‌اند. بنابراین حتی وقتی تفاوت آماری گزارش می‌شود، احتمال واقعی ابتلای یک کودک ممکن است همچنان بسیار پایین باشد.

هنگام مطالعه اخبار مربوط به عوارض IVF باید همیشه این سه سؤال را پرسید:

1. بیماری موردنظر در حالت عادی چقدر شایع است؟
2. افزایش گزارش‌شده مربوط به خطر نسبی است یا خطر واقعی؟
3. آیا عواملی مانند سن والدین، چندقلویی و زایمان زودرس در مطالعه کنترل شده‌اند؟

آیا کودکان IVF به مراقبت‌های متفاوتی نیاز دارند؟

در بیشتر موارد، کودک IVF پس از تولد به برنامه مراقبتی متفاوتی نیاز ندارد و باید مانند سایر کودکان تحت معاینات معمول رشد و تکامل قرار بگیرد.

موارد زیر برای همه کودکان اهمیت دارند:

• بررسی منظم رشد قد و وزن؛
• ارزیابی مراحل تکامل حرکتی و گفتاری؛
• انجام واکسیناسیون در زمان مناسب؛
• تغذیه سالم و متعادل؛
• فعالیت بدنی متناسب با سن؛
• کنترل فشار خون در معاینات دوره‌ای؛
• و مراجعه به پزشک در صورت مشاهده علائم غیرمعمول.

اگر کودک نارس متولد شده، وزن پایینی هنگام تولد داشته یا حاصل بارداری چندقلویی باشد، ممکن است پزشک پیگیری دقیق‌تری را پیشنهاد کند. این مراقبت بیشتر به شرایط بارداری و تولد مربوط است تا صرفاً روش IVF.

آیا والدین قبل از IVF باید نگران سلامت فرزند آینده باشند؟

نگرانی درباره سلامت فرزند آینده کاملاً قابل‌درک است؛ اما تصمیم‌گیری درباره IVF نباید تنها بر اساس تیترهای نگران‌کننده یا نتایج یک مطالعه انجام شود.

پیش از شروع درمان بهتر است عوامل زیر بررسی شوند:

• سن و وضعیت سلامت زن و مرد؛
• علت ناباروری؛
• سابقه بیماری‌های خانوادگی؛
• کیفیت تخمک و اسپرم؛
• احتمال بارداری چندقلویی؛
• نیاز یا عدم نیاز به ICSI؛
• ضرورت انجام آزمایش‌های ژنتیکی؛
• و مناسب بودن انتقال تازه یا فریز.

درمان فردی‌سازی‌شده، انتقال تعداد مناسب جنین، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای و مراقبت صحیح دوران بارداری می‌توانند به کاهش بعضی از خطرات کمک کنند.

اگر در مرحله انتقال جنین قرار دارید: رعایت توصیه‌های پزشکی، مصرف منظم داروها و شناخت علائم هشدار اهمیت زیادی دارد. در راهنمای مراقبت‌های بعد از انتقال جنین IVF می‌توانید بایدها، نبایدها و نشانه‌های مهم این دوره را مطالعه کنید.

جمع‌بندی دکتر نصر اصفهانی

با توجه به شواهد علمی موجود، بیشتر کودکان حاصل از IVF و ICSI از سلامت طبیعی برخوردارند و از نظر رشد جسمی، تکامل ذهنی و بسیاری از بیماری‌های بلندمدت تفاوت مهمی با سایر کودکان ندارند.

در بعضی مطالعات، تفاوت‌های کوچکی در وزن هنگام تولد، فشار خون یا احتمال بروز تعدادی از ناهنجاری‌های نادر مشاهده شده است. با این حال، میزان واقعی این پیامدها معمولاً پایین است و هنوز نمی‌توان مشخص کرد چه مقدار از این تفاوت‌ها ناشی از روش درمان و چه مقدار مرتبط با علت ناباروری، سن والدین یا شرایط بارداری است.

بنابراین، زوج‌ها نباید صرفاً به دلیل نگرانی درباره سلامت آینده کودک، IVF را روشی خطرناک تلقی کنند. انتخاب IVF، ICSI، PGT یا نوع انتقال جنین باید بر اساس علت ناباروری، شرایط پزشکی زوج و ارزیابی تیم تخصصی انجام شود.

اگر درباره تأثیر IVF بر سلامت فرزند آینده یا انتخاب مناسب‌ترین مسیر درمان نگرانی دارید، ابتدا باید شرایط زن و مرد، علت ناباروری و سوابق درمانی به‌صورت هم‌زمان بررسی شود. برای آشنایی با روش‌های درمان ناباروری و مسیر ارزیابی در کلینیک پویش می‌توانید راهنمای جامع این مرکز را مطالعه کرده یا برای دریافت مشاوره تخصصی اقدام کنید.

این محتوا با هدف افزایش آگاهی درباره سلامت کودکان IVF تهیه شده است و جایگزین ارزیابی و توصیه اختصاصی پزشک نیست.